Handleiding broedbiologisch onderzoek steenuil 2016

Tijdens de Landelijke Steenuilendag op 29 oktober 2016 te Wageningen is de geheel vernieuwde Handleiding broedbiologisch onderzoek steenuil, editie 2016, verschenen. De nieuwe handleiding is een gezamenlijke uitgave van STONE en de Vlaamse Steenuilenwerkgroep van Natuurpunt.

De handleiding vervangt de editie uit 2011, die al enige tijd niet meer te verkrijgen was. Om alle (nieuwe) steenuilnestonderzoekers in Nederland en Vlaanderen van een handleiding te voorzien was er behoefte aan een nieuwe oplage. Bovendien hebben we de nieuwe editie aangegrepen voor een update en uitbreiding - de nieuwe editie is maar liefst 20 pagina's dikker geworden!  

Verkrijgbaarheid

De handleiding is gratis beschikbaar voor iedereen die serieus nestonderzoek doet of wil gaan doen. Verspreiding in Nederland gaat via de regiocontactpersonen van STONE. Heb je belangstelling voor een handleiding, neem dan contact op met de RC in je regio.  

Downloads en links

In de handleiding wordt verwezen naar diverse downloads en links. Die vind je hieronder.

 

Klik op onderstaande afbeelding van de cover voor de pdf-versie van de handleiding (29 MB).

 cover Hbo 2016

↑ Terug naar index

Inleiding

STONE stelt zich ten doel om systematisch onderzoek aan de Steenuil te stimuleren en te coördineren, onder meer door het uitbrengen van de "Handleiding broedbiologisch onderzoek Steenuilen". Een aantal andere en informatieve naslagwerken is op deze pagina te vinden. Dank zij de vele vrijwilligers in het veld kunnen waardevolle gegevens worden verzameld. Voor de onderzoeksmethodieken en het verwerken van de gegevens werkt STONE intensief samen met professionele organisaties als SOVON (monitoring, broedbiologie, voedselonderzoek), het Vogeltrekstation (ring- en populatieonderzoek) en Alterra (effecten van toxische stoffen). Verder zijn er contacten met buitenlandse onderzoekers.

Door middel van onderzoek probeert STONE  beter greep te krijgen op de factoren die van belang zijn voor de overleving van een levenskrachtige Steenuilenpopulatie in Nederland (en daarbuiten!). Heel belangrijk op dit punt is het Nestkaartenproject van SOVONMeer informtie hierover is te vinden onder het submenu Nestkaarten.  Bestaande en nieuwe kennis worden vertaald naar handige hulpmiddelen voor praktische Steenuilbescherming. Zie hiervoor het menu Bescherming.

Lees hier de notitie `Waarom Onderzoek`.

 

foto: Aldo Tonelli

 

Onderzoeksprojecten in de regio

STONE wil  graag betrokken worden, meedenken en praktisch ondersteunen bij de opzet van specifieke lokale projecten. De regiocoördinator in uw deel van het land dienst als eerste aanspreekpunt. Ook willen we graag op de hoogte blijven van de resultaten van dergelijk onderzoek. Verslagen/rapporten (inventarisatierapporten, jaarverslagen e.d.) kunnen op deze website worden gepubliceerd. Zo kunnen ook andere Steenuilgroepen worden geïnformeerd over bijvoorbeeld de ontwikkelingen elders in het land.

↑ Terug naar index

Steenuilonderzoek in Nederland

Beginperiode

Het onderzoek aan steenuilen in Nederland kwam pas in de vroege jaren '70 van de vorige eeuw goed op gang.
In de periode 1972-1989 werd vanuit het toenmalige Rijks Instituut voor Natuurbeheer (R.I.N., vestiging Arnhem) een intensieve studie uitgevoerd naar het wel en wee van een steenuilenpopulatie in de Midden-Betuwe. Aanleiding voor het onderzoek was het feit dat in diverse Europese landen een aanzienlijke afname van de steenuilenpopulaties werd gerapporteerd (Glutz von Blotzheim & Bauer 1980; Fuchs 1982; Exo 1988). In de Midden-Betuwe begon het landschapsbeeld in de loop van de jaren zestig van de vorige eeuw te veranderen, een ontwikkeling die in de jaren zeventig en tachtig doorzette. Het meest opvallende kenmerk van de landschappelijke veranderingen was het verdwijnen van hoogstamboomgaarden en knotbomen die de Betuwse steenuilen vele decennia lang een ruime keuze aan geschikte broedholten hadden geboden. Het R.I.N.- onderzoek moest opheldering geven over de vraag hoe structuur en functioneren van de steenuilenpopulatie in het onderzoeksgebied Midden-Betuwe door de veranderingen in het landschap werden beïnvloed.

Door gebiedsdekkende inventarisaties, gevolgd door intensief veldonderzoek was er na enkele jaren een goed beeld ontstaan over aantal en spreiding van steenuilterritoria in het gebied; door de jaren heen ontstond ook een steeds completer beeld van de door de broedparen gebruikte nestholten (boomholten, gebouwen, nestkasten) binnen de bezette territoria. Tijdens het onderzoek zijn niet alleen veel broedbiologische gegevens opgetekend (aantal eieren, aantal uitgevlogen jonegn); er werden ook vele steenuilen geringd, zowel adulten als pullen. Dit opende de weg naar een beter beeld van de dynamiek binnen een steenuilpopulatie, bv. wat betreft de overleving van jonge en volwassen steenuilen en vestigingsafstand van jonge steenuilen. De onderzoeker was drs. Piet Fuchs; dank zij hem en zijn naaste medewerkers en een reeks studenten zijn we heel wat aan de weet gekomen over het leven van de steenuil.

De nestor onder de steenuil-onderzoekers Piet Fuchs inspecteert een nestholte

Lees het artikel 'Achter de uilen aan met Piet Fuchs' in ATHENE 12, 2007 (p. 5 t/m 10) .

Onderzoek nu

In het eerste decennium van de 21-ste eeuw heeft het steenuilonderzoek een grote vlucht genomen, ook in Nederland. Het meest in het oog springend is het onderzoek dat Ronald van Harxen en Pascal Stroeken, twee van de 'founding fathers' van STONE, al meer dan 25 jaar uitvoeren in de Zuidoost-Achterhoek. Hun onderzoek is veelomvattend. Begonnen met het in kaart brengen van de verspreiding van de steenuil in hun onderzoeksgebied richtten zij hun inspanningen later op broedbiologisch onderzoek, het ringen van jonge en volwassen uilen en voedselonderzoek. Zij hebben hun bevindingen neergelegd in het prachtige boek 'De Steenuil'. Sinds 2011 zijn de onderzoeksgangen van de heren te volgen via hun eigen website.

Ook in andere regio's is men actief. Het betreft voornamelijk monitoronderzoek of wel het periodiek inventariseren van steenuilterritoria. Meer en meer komen er ook broedbiologische gegevens uit de regio. Deze zijn van groot belang voor het slagen van het project Nestkaart Dit project beoogt de mate van sterfte en overleving bij de steenuil te analyseren, vroeger en nu.

↑ Terug naar index

Beleef de Lente

Een bijzondere mogelijkheid voor onderzoek biedt de jaarlijkse campagne 'Beleef de Lente', georganiseerd door Vogelbescherming Nederland. Vanaf 2007 bieden listig aangebrachte webcams een kijkje in het intieme leven van een aantal in Nederland broedende vogelsoorten, waaronder elk jaar de steenuil.

Al die jaren van "meekijken" heeft ons in geleerd dat geen enkel broedseizoen hetzelfde is. Het ene jaar gaat het prima met onze uilen en wordt voor nageslacht gezorgd, terwijl het in een ander jaar helemaal mis kan gaan. 

Zo was 2012 een veelbewogen seizoen, met de daarbij horende dramatische beelden. Lang leefden de kijkers tussen hoop en vrees. Zou het enige jong het redden? Het mocht niet zo zijn... Zijn handicap (gestrekte linkerpoot) werd hem noodlottig. Aan de prooiaanvoer heeft het niet gelegen, al is het jong in zijn eerste levensdagen veel te kort gekomen omdat Pa steenuil enkele dagen zijn taak als voedselbrenger verzaakte.

In de periode 21 april- 24 juni heeft een groep van ongeveer 50 kijkers volgens rooster maar liefst 1240 uur bijgehouden wat er aan prooidieren naar de kast werd gebracht. Een enorme prestatie! Wij zijn grote dank verschuldigd aan allen die hebben bijgedragen!
Dank zij dit monnikenwerk kon Ronald van Harxen een seizoensoverzicht van de prooiaanvoer samenstellen. Een korte samenvatting van de gebeurtenissen in en rond de webcamkast leest u hier.

↑ Terug naar index
Doelstelling STONE:

“De belangenbehartiging van de Steenuil in het algemeen en het bevorderen van het onderzoek en de bescherming van de Steenuil in het bijzonder.”
STONE
Steenuilenoverleg Nederland